De zaal in Den Haag was klein voor een conferentie die zo’n groot idee behandelt. Misschien tachtig mensen, laptops open, koffiebekers leeg. Buiten regen. Binnen discussie over de vraag of wetgeving eigenlijk code is.
Rules as Code is geen nieuw idee, maar de conferentie op 10 en 11 maart liet zien dat het eindelijk serieus wordt genomen. De kern: schrijf wetten op een manier die ook door computers te begrijpen is. Minder vertaling. Minder fouten. Meer zekerheid dat mensen krijgen waar ze recht op hebben.
Hoe het nu gaat
Bij SVB werk ik dagelijks met de complexiteit van die vertaling. De Sociale Verzekeringsbank voert regelingen uit zoals de AOW en de kinderbijslag. Elke regeling is een wet. Elke wet heeft uitzonderingen. Elke uitzondering heeft context. En ergens moet een IT-systeem dat allemaal begrijpen.
Wat er nu gebeurt: juristen schrijven beleid, beleidsmedewerkers interpreteren dat, IT-ers vertalen het naar systeemlogica. Dan zijn we drie stappen verder van de oorspronkelijke bedoeling. Dat is hoe fouten ontstaan. Geen technische bugs. Menselijke.
Rules as Code stelt voor om eerder te beginnen met die vertaling. Niet na de wet, maar tijdens. Schrijf de beslisregel meteen in een formaat dat leesbaar is voor mensen en uitvoerbaar voor systemen.
In de praktijk
In de praktijk klinkt dat revolutionair. In uitvoering is het arbeidsintensief. Je hebt juristen nodig die bereid zijn anders te schrijven, ontwikkelaars die begrijpen wat een begrip als “huishouden” juridisch betekent, en een overheid die die samenwerking structureel wil faciliteren.
Op de conferentie hoorde ik over projecten uit Australië, Nieuw-Zeeland en Schotland. Landen die verder zijn, niet omdat ze slimmer zijn, maar omdat ze eerder zijn begonnen. Nieuw-Zeeland brengt sociale regelgeving al jaren in kaart als beslislogica. Schotland test het voor lokale belastingvrijstellingen.
Nederland loopt niet ver achter, maar het debat is nog intern. Proof of concepts. Pilots. Dat is ook ergens begrijpelijk: de risico’s zijn groot als het misgaat en de systemen kwetsbaar als ze breder worden ingezet.
Waarom het toch moet
Toch denk ik dat het moment aanbreekt. Niet omdat de technologie er klaar voor is, maar omdat het alternatief te duur wordt. Elke keer dat een wet wordt aangepast en drie jaar later pas in de systemen zit, betalen mensen de prijs. Soms letterlijk.
Dat is ook de reden waarom dit bij SVB geen IT-vraagstuk is. Het is een vraagstuk over hoe de overheid haar verantwoordelijkheid waarmaakt. Of burgers kunnen vertrouwen op de uitvoering van regels die voor hen gelden.
Iemand op de conferentie zei: “Als je wetgeving niet kunt uitleggen aan een computer, heb je hem misschien ook niet goed genoeg begrepen voor een mens.” Dat bleef hangen. Niet als technische observatie, maar als vraag aan iedereen die wetten schrijft.
De vraag is niet óf wetgeving machine-leesbaar moet worden. De vraag is wanneer we ophouden te doen alsof we het nog even kunnen uitstellen.